Brach i Stępień - informacje ogólne

"W dniu 23 czerwca 1348 r. król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny na założenie wsi na 80 łanach nad rzeką Moszczenycza. (...) Teren wsi podzielono na pasy ciągnące się od rzeki lub drogi w jedną i drugą stronę do granicy wsi lub lasu. (...) Z biegiem lat łany podzielono na mniejsze części - ćwiartki, półćwiartki, pręty (16-ta część). Jednak zachowały one nazwy utworzone od dawnych właścicieli jak: Brachówka, Stecówka, Pyzdrówka, Niemcówka, Wiktorówka i inne." (Praca zbiorowa "Moszczenica Zarys Dziejów 1348 - 1998") Pod koniec XIV wieku wyróżnia się Moszczenice Górną - Niemiecką - i Dolną - Polską. To właśnie wśród osadników niemieckich pojawia się nazwisko Brach. Jak opowiada moja Babcia, gdy na początku lat 50-tych XX wieku pojechała z Dziadkiem do Moszczenicy, to średnio co drugi był Brach. Dziś przechadzając się po tamtejszym cmentarzu nazwisko to jest jednym z najczęsciej wystepujących na nagrobkach.
Zofia i Jan Brach, to najdawniejsi przodkowie w tej linii, o których udało mi się dowiedzieć (choć informacja ta na razie pochodzi jedynie z przekazów ustnych). Mieli oni ósemkę dzieci - Stanisława, Mariana, Longina, Franciszka, Marię, Barbarę, Józefa i Hannę.
Nie wiem nic o losach córek. Synowie pozakładali rodziny. Stanisław poślubił Stefanię Stępień. Mieli dwójkę dzieci - Jana i Zosię. Po śmierci żony, po raz drugi wziął ślub.


Praprababcia, Bronisława Kulińska, pochodziła najprawdopodobniej z Rożnowic (niedaleko Gorlic). Jako dziecko otrzymała ziemię w Moszczenicy, jednak darczyńca nie jest wymieniony z imienia i nazwiska. Na tej podstawie zrodziło się przypuszczenie, że była dzieckiem nieślubnym, a ziemia była formą alimentów. Niewiele też wiem o jej mężach. Pierwszy - Jan Stępień - zginał podczas I wojny światowej lub zmarł niedługo po niej. Mieszkali w Moszczenicy i tam wychowywali trójkę dzieci - Stefanię, Helenę i Franciszka. Bronisława wzięła drugi ślub. Jej mężem został Bedus. W domu pojawiło się kolejne dziecko - Longin.
Około dwudziestego roku życia Stefania poślubiła Stanisława Bracha. Po jej śmierci, w 1933 roku, Bronisława zajęła się wychowaniem Janka i Zosi. Helena dosyć długo pozostawała panną, by w końcu poślubić Longina Dobka. Franciszek wraz z żoną przeniósł się do Ciężkowic.

Dr Alina Naruszewicz-Duchlińska tak tłumaczy pochodzenie i znaczenie nazwiska Brach:

Podstawę tego nazwiska stanowi prawdopodobnie pochodząca od imion złożonych typu Bratumił forma Brach, odnotowana na terenie Polski w 1206 roku. [zob. K. Rymut, Nazwiska Polaków, Wrocław 1991, s. 88] Nazwisko można wywodzić też od rzeczownika brach (< brat) lub bracha 1. 'stolnica do wygniatania ciasta', [tzw. Słownik warszawski, t. I, s. 198] 2. 'drożdże gorzałczane, wywar gorzałczany'. [Słownik Lindego, t. I, s. 161]

Nazwisko Brach w 2002 roku nosiło 1 473 osób (ponad 300 osób więcej niż na poczatku lat 90. XX wieku). Prawie 400 z nich mieszkało w powiecie gorlickim, czyli na ziemiach, z których pochodzi mój Dziadek - Jan Brach. Warto wspomnieć, że w Gdyni mieszkają tylko dwie osoby noszące to nazwisko - wspomniany już Jan i jego żona, a moja Babcia, Irena.

Pochodzenie i znaczenie nazwiska Stępień wg Dr Aliny Naruszewicz-Duchlińskiej:

Potencjalna podstawę nazwiska stanowią nazwy miejscowe: Stępień "pustka, pow. sieradzki, gmina i parafia Klonowo" i Stępa, odnotowana na terenie powiatów: czarnkowskiego, międzychodzkiego, kocyńskiego [zob. "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", t. XI, s. 335]. Można je też wywodzić od czasownika stępić czyli: 1. zrobić tępym, 2. zubożyć, zniszczyć majątkowo, zrujnować, zmarnować się, zmarnieć [zob. tzw. Słownik warszawski, t. VI, s. 420].

W 2002 było 47 685 osób o nazwisku Stępień (razem z osobami noszącymi podwójne nazwisko, których pierwszy człon brzmiał Stępień). Oznacza to, że żyło wtedy 5,5 tys. więcej osób o tym nazwisku, niż około dziesięciu lat wcześniej. Najwięcej z nich mieszkało w powiecie warszawskim (1838 osób), kieleckim (1623 osób) i w Łodzi (1598 osób). W tym czasie w powiecie gorlickim, z którego pochodzi moja Prababcia, Stefania Stępień, mieszkało prawie 400 osób noszących to nazwisko. Na razie nie wiem z iloma z nich mam wspólne korzenie.